દુહા છંદની આંતરિક સુંદરતા સમજવા માટે લઘુ અને ગુરુની ખૂબ જ મૂળભૂત સમજ હોવી જરૂરી છે. ગુજરાતી છંદશાસ્ત્ર મુજબ, દરેક અક્ષરની ગણતરી માત્રામાં થાય છે.
ભગવાન શિવ, કૃષ્ણ અને ખાસ કરીને શક્તિ (માતાજી) ની આરાધના કરતા ચારણી છંદ.
કાયા જેની કુમળી ને છંદ એનો જાણે ત્રાડ, શુરા અને શહીદો નિપજાવતી, મારી સોરઠ રતનની ખાણ… સોરઠ મીઠી રાગણી, રાગ મીઠો મલ્હાર, રણમાં મીઠી વીરડી, જંગ મીઠી તલવાર.
| સ્ત્રોતનો પ્રકાર | ઉદાહરણ / લિંક | વિશેષતા | | :--- | :--- | :--- | | | [hareshmodi.blogspot.com] "દુહા-છંદ" | રચનાત્મક દુહાઓનો સંગ્રહ. | | સાહિત્યિક વેબસાઇટ્સ | [gujaratihistory.in] "સૌરાષ્ટ્રના દુહા-છંદ" | ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિ. | | | [kathiyawadikhamir.com] | કાઠિયાવાડી દુહા અને છંદનું વિશિષ્ટ કેન્દ્ર. | | ફેસબુક જૂથો અને પેજો | "ગુજરાતી દુહા છંદ Iyrics" | Lyrics અને PDF માટેની ચર્ચાઓ. | | | "ભજન સંતવાણી લોકસાહિત્ય" | | | આર્કાઇવ (Archive.org) | ["Urmi Navrachana" સહિતની ફાઇલ] | જૂના અને દુર્લભ ગ્રંથોની ડિજિટલ નકલો. | | શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ | "એકત્ર ફાઉન્ડેશન" પર "સોરઠિયા દુહા" | સંગ્રહિત, સંપાદિત સંસ્કરણ. | | | "RekhtaGujarati" પર "દુહા (duha)" | વિવિધ દુહાઓનો સંગ્રહ. | | | | [kathiyawadikhamir
આ પરંપરા મુખ્યત્વે ચારણો અને ગઢવીઓ દ્વારા સદીઓ સુધી કંઠસ્થ રાખીને જીવંત રાખવામાં આવી હતી. આ મૌખિક સાહિત્યને ગામડે-ગામડે ફરીને એકત્રિત કરવાનું અને પુસ્તકોમાં ઢાળવાનું ભગીરથ કાર્ય એ કર્યું હતું. તેમના પુસ્તકો જેવા કે 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' અને 'સોરઠી બહારવટિયા' માં દુહા-છંદનો અદ્ભુત ખજાનો જોવા મળે છે.
ચારણી અને લોકસાહિત્યમાં છંદ એ દુહા કરતાં વધુ લાંબા અને વિસ્તૃત કાવ્ય પ્રકારો છે. ચારણ કવિઓએ પોતાનું આગવું છંદશાસ્ત્ર વિકસાવ્યું છે, જેને કહેવામાં આવે છે. ચારણી છંદોની કુલ સંખ્યા લગભગ ૮૪ થી ૧૨૦ જેટલી માનવામાં આવે છે.
આવી પરિસ્થિતિઓ ગુજરાતના સાચા બંધનને દર્શાવે છે, જ્યાં લોકો પરસ્પર મદદ, સહકાર અને સમર્થન દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. જ્યાં લોકો પરસ્પર મદદ
પિંગળશાસ્ત્ર અનુસાર, શુદ્ધ દુહા છંદમાં કુલ ચાર ચરણ (પાદ) હોય છે અને તેની માત્રાનો ગાણિતિક નકશો આ પ્રમાણે છે:
"હે… મારે હૈડે બેઠો મોરલો, નિત લેતો પ્રભુનું નામ.હે એતો વંદન કરે વિતરાગનું, ને એને જાવું તીરથ ધામ."
: A dedicated platform for Gujarati Duha Lyrics , which is currently developing a comprehensive downloadable PDF guide. રાગ મીઠો મલ્હાર
પછી મોટપ ની બધી મજા મને કડવી લાગે કાગડા.
લોકદુહા, પ્રેમદુહા, વિરહદુહા, વીરરસના દુહા, અને નીતિદુહા.
એ ગુજરાતના સમૃદ્ધ લોકસાહિત્ય, ચારણી સાહિત્ય અને પરંપરાગત કાવ્યશૈલીને ડિજિટલ સ્વરૂપે સાચવવાનો અને વાંચવાનો એક ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. દુહા અને છંદ એ માત્ર શબ્દોની ગોઠવણ નથી, પરંતુ તે ગુજરાતની શૌર્યગાથા, સંસ્કાર, પ્રેમ, ભક્તિ અને જીવનના ફિલસૂફીની જીવંત અભિવ્યક્તિ છે.
(Neither a melody nor a song, but the Duha of our land pierces the heart directly.) On Saurashtra's Geography:
Chhands are rhythmic poetic structures deeply rooted in the oral traditions of the communities. Sapakhara (સપાખરા):